Book review: Οι άνθρωποι στα δέντρα - Hanya Yanagihara

Book review: Οι άνθρωποι στα δέντρα - Hanya Yanagihara

Το «Οι άνθρωποι στα δέντρα» της Hanya Yanagihara είναι ένα καθηλωτικό μυθιστόρημα, προορισμένο όχι μονάχα να ψυχαγωγήσει, αλλά και να προβληματίσει βαθιά τον αναγνώστη.

Η ιστορία είναι γραμμένη με τη μορφή των απομνημονευμάτων ενός γιατρού, του Έιμπραχαμ Νόρτον Περίνα, ο οποίος έκανε μία από πιο σημαντικές ανακαλύψεις του 20ου αιώνα. Το 1950 ταξίδεψε, ως μέλος ερευνητικής αποστολής, στο Ιβου’ίβου, ένα απομακρυσμένο νησί της Μικρονησίας. Σκοπός της ομάδας ήταν η αναζήτηση μιας φυλής που θεωρούνταν από καιρό εξαφανισμένη.

Οι επιστήμονες όχι μόνο ανακάλυψαν τη φυλή αυτή, αλλά συνειδητοποίησαν έκπληκτοι πως κάποια από τα μέλη της ζούσαν πολύ περισσότερο από τον μέσο όρο. Ο Περίνα υποπτεύτηκε πως αυτό οφειλόταν στο κρέας μιας σπάνιας χελώνας, το οποίο έτρωγαν οι συγκεκριμένοι ιθαγενείς. Παρόλο που σωματικά διατηρούνταν σε εξαιρετική κατάσταση, όμως, διανοητικά τα άτομα αυτά με τον καιρό εκφυλίζονταν. Αποφάσισε, λοιπόν, να πάρει λαθραία μαζί του πίσω στις ΗΠΑ ένα δείγμα κρέατος της συγκεκριμένης χελώνας, αλλά και ορισμένους ιθαγενείς με τα συμπτώματα αυτά, προκειμένου να τους μελετήσει.

Η ανακάλυψη αυτή του πρόσφερε φήμη, δόξα και ένα βραβείο Νόμπελ. Όμως ο γιατρός Περίνα δεν μπορούσε να φανταστεί τις συνέπειες που θα είχε όλο αυτό τόσο για το νησί και τους κατοίκους του, όσο και για τον ίδιο. Ο Νόρτον Περίνα κλήθηκε να πληρώσει ένα ιδιαίτερο τίμημα για τις πράξεις του – και το πλήρωνε για πολλά χρόνια. Την περιπέτειά του αυτή, από τα πρώτα χρόνια της καριέρας του μέχρι τα γεράματά του και τα απροσδόκητα γεγονότα που συνέβησαν τότε, εξιστορεί μέσα από τις επιστολές του στον πιστό συνεργάτη και φίλο του, δρ. Ρόναλντ Κουμποντέρα, ο οποίος με τη σειρά του τα παρουσιάζει στον αναγνώστη.

Η συγγραφέας έχει καταφέρει να δημιουργήσει έναν ολόκληρο φανταστικό κόσμο, που όμως μοιάζει πέρα για πέρα αληθινός· από τη γεωμορφολογία των νησιών Ου’ίβου και Ιβου’ίβου μέχρι έναν ολόκληρο λαό. Ο τρόπος ζωής, η ιστορία τους, οι συνήθειες και τα έθιμά τους -ακόμα και η ολόδική τους γλώσσα!- ξεδιπλώνονται στις σελίδες του βιβλίου με έναν τρόπο τόσο ρεαλιστικό και καλοκαμωμένο, που νιώθεις πως διαβάζεις τα απομνημονεύματα ενός υπαρκτού προσώπου! Ακόμα και οι υποσημειώσεις του «επιμελητή» δρ. Κουμποντέρα παραπέμπουν σε κάτι τέτοιο, αφού είναι εντελώς αληθοφανείς.

Εφόσον έχει επιτύχει απόλυτα να πλάσει τον κόσμο μέσα στον οποίο ζουν και κινούνται οι ήρωές της με απόλυτη επιτυχία, επόμενος στόχος της Yanagihara είναι να πλάσει ολοκληρωμένους και ενδιαφέροντες χαρακτήρες. Το πετυχαίνει και αυτό. Ο γιατρός Περίνα είναι ο ένας πρωταγωνιστής – ο άλλος είναι ο λαός του Ιβου’ίβου. Μια ομάδα ανθρώπων εντελώς πρωτόγονων στα «μοντέρνα» δικά μας μάτια, όμως με μια κοινωνία που διαθέτει τους δικούς της κανόνες και έχει κατορθώσει να επιβιώσει για αιώνες. Που είναι ευχαριστημένη έχοντας απλά τα υποτυπώδη -φαγητό και στέγη- και ευχαριστεί τους θεούς της γι’ αυτά και μόνο. Η πρόοδος και ο εκμοντερνισμός που θα φέρει η εισβολή των λευκών στον ιδιότυπο παράδεισο του νησιού όχι απλά δεν θα τους προσφέρει τίποτα, αλλά με τον καιρό θα αποδειχτεί η καταστροφή τους.

Η ίδια η ιστορία φαντάζει μονόδρομος. Από τη στιγμή που ο Περίνα φέρνει στο φως τον πολιτισμό του νησιού, δεν χρειάζεται πολλή φαντασία για να σκεφτεί κανείς το τι θα ακολουθήσει. Το στοίχημα είναι, λοιπόν, τι αποκομίζει ο αναγνώστης απ’ όλο αυτό. Και είναι τόσα πολλά αυτά, που κάνουν την αφήγηση να μοιάζει ακόμα πιο καταιγιστική και το βιβλίο να μετατρέπεται σε ένα ανάγνωσμα-διαμαντάκι.

Η ιστορία του Ιβου’ίβου και του λαού του είναι η ιστορία πάμπολλων λαών που δέχτηκαν, χωρίς ποτέ να το επιδιώξουν, την εισβολή των «πολιτισμένων» λευκών και αφανίστηκαν. Ξεκληρίστηκαν. Τα εξωτικά εδάφη τους αποψιλώθηκαν. Τα ηθικά ερωτήματα που εγείρονται είναι πολλά: Καταπάτηση παρθένου εδάφους και στυγνή εκμετάλλευσή του. Μεταφορά των ανθρώπων σε εργαστήρια, όπου μετατρέπονται σε πειραματόζωα. Όρια της επιστημονικής ηθικής -αν υπάρχουν- και μέχρι πού φτάνουν αυτά. Με ποιο δικαίωμα επεμβαίνουν οι άνθρωποι σε εδάφη άλλων ανθρώπων, που δεν τους ενόχλησαν ποτέ, και διαταράσσουν για πάντα την ισορροπία ολόκληρου του κόσμου τους; Μέχρι πού φτάνουν τα όρια της επιστήμης και της έρευνας; Και τι ακολουθεί κάθε φορά μετά από τις «σπουδαίες» ανακαλύψεις; Πόσο υψηλό είναι το τίμημα;

Η περσόνα του γιατρού Περίνα επωμίζεται όλα τα αρνητικά συναισθήματα που προκαλεί η ανάλογη στάση πολλών επιστημόνων. Ευφυέστατος και δυναμικός, όμως ψυχρός, διεφθαρμένος, αδίστακτος, πρόθυμος να κάνει οτιδήποτε προκειμένου να πετύχει τον σκοπό του. Ακόμα και αφού αντικρίσει τα αποτελέσματα των δικών του πράξεων, αρνείται να αποδεχτεί το σφάλμα του σε όλο του το εύρος και συνεχίζει να ψάχνει για σαθρές δικαιολογίες, προβάλλοντας πάντα ως πρόσχημα την επιστήμη. Ακόμα και στο τέλος, φροντίζει να επιβεβαιώσει πόσο διαταραγμένο είναι το μυαλό του και πόσο ανίκανος είναι να μετανοήσει και να νιώσει τύψεις για τις πράξεις του. Ίσως δεν καταλαβαίνει καν όσα έχει κάνει. Στον Κουμποντέρα προσωποποιούνται όλα εκείνα τα κακόμοιρα ανθρωπάκια που δικαιολογούν αυτούς τους διαταραγμένους ανθρώπους για όποια απεχθή πράξη τους, επειδή απλά «είναι μεγαλοφυΐες». Η τελική κρίση για όλους και όλα επαφίεται, όπως πάντα, στον αναγνώστη.

Το «Οι άνθρωποι στα δέντρα» είναι ένα ενοχικά απολαυστικό μυθιστόρημα. Διαπραγματεύεται ζητήματα τόσο λεπτά και σοβαρά -κάποια από αυτά είναι τόσο ωμά που αποτελούν πραγματική γροθιά στο στομάχι- που αναπόφευκτα σε κάνουν να προβληματιστείς, να λυπηθείς, να αναλογιστείς, να τρομάξεις· ταυτόχρονα, όμως, να ευχαριστιέσαι κάθε στιγμή της ανάγνωσης. Όχι γιατί η πλοκή είναι ευχάριστη, αλλά γιατί απολαμβάνεις τη γραφή και την παραστατικότητα της πένας της συγγραφέως. Και, οπωσδήποτε, τελειώνοντάς το νιώθεις έστω λίγο διαφορετικός άνθρωπος. Και αυτό αναμφίβολα σημαίνει κάτι.


Χρύσα Βασιλείου